इन्नोभेसनको नर्सरीको नेपाली रोडम्याप

डा. ध्रुव बी. खड्का

इन्नोभेसनको नर्सरीको नेपाली रोडम्याप

सन् २०२४ मा भौतिक तथा रसायन शास्त्रको विधागत विश्वविख्यात नोबेल पुरस्कार आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)को क्षेत्रमा योगदान गर्ने वै
ज्ञानिकहरुलाई प्रदान गरिएको छ। यो पटकको मुख्यतः भौतिकशास्त्र विधाको नोबेल पुरस्कारले इन्नोभेसन र कोर विज्ञानलाई एकाकार गर्ने वैज्ञानिक कर्मलाई अभिप्रेरणा गरेकोछ। विज्ञानले परिक्षण र नियमित परिस्करणको विश्वासिलो जगमा आधुनिक सभ्यताका बहाकहरुको नयाँ आविष्कार गरिरहेकोछ। इन्नोभेसन तथा आविष्कारको जगमा अनन्त ब्रहमाण्डमा अर्को सजीव सभ्यताको खोजिरहेकोछ।

आधुनिक सभ्यता हाकिरहेका देशहरुले कसरी वैज्ञानिक सिल्क रोडहरु बनाइरहेका छन्? हामी किन चुकिरहेका छौ? यस आलेखमा बहसको गरेकोछु।

आधुनिक विश्वको इन्नोभेटिभ छलांग

सन् १७१२ताका ब्रिटिस इन्जिनियर थोमस न्युकोमेनले आविस्कार गरेको पहिलो वाफ इन्जिनलाई सुप्रसिद्द मेकानिकल इन्जिनियर जेम्स वाटले सन् १७६९मा इन्नोभेसन मार्फत परिस्कृत गरे। यो इन्नोभेसनसगै औधोगिकरणले गति लियो। ब्रिटिस साम्राज्यसगै विश्वभर फैलियो। औधोगिक क्रान्तिले वाफ इन्जिनको आविस्कारसगै इन्नोभेटिभ छलांग मारे जस्तै औधोगिक क्रान्तिले प्रविधि विकास नयाँ उभार ल्यायो। नयाँ आविस्कारको लागि विश्वविद्यालयहरु अनुसन्धानमा केन्द्रित हुन थाले। फलस्वरूप १९/२०औ शताब्दीमा विज्ञानले अभुतपुर्व फड्को मार्यो।

विज्ञानले उर्जा-प्रविधिको विकास गरे सगै पश्चिमा सभ्यताले इन्नोभेटिभ छलांग हान्यो। अन्य सभ्यताका पढेलेखेको पुस्ता पुरातनमा रुमल्लिरहदा, पश्चिमा सभ्यतामा प्रकृतिमा छिपेको ज्ञानलाई मानव कल्याणको लागि सदुपयोग गर्ने मामिलामा वैज्ञानिकहरुले पुरातन सोचलाई चुनौती दिए। सृजनात्मक चिन्तन र आविस्कारको नेतृत्व गरे।

उदाहरणको लागि, सम्पूर्ण मानव सभ्यताले चट्यांगको आवाज र चमक सुन्यो र देख्यो, हाम्रो सभ्यताले इन्द्रको बज्र प्रहार भनेर रचनात्मक सोचमा बिर्को लगाई दियो। तर वैज्ञानिक बेन्जामिन फ्रान्किनले चट्यांगमा विद्युत प्रवाह हुने पत्ता लगाए। विद्युत सम्बन्धित ज्ञानहरुलाई संश्लेषण गर्दै माइकल फराडेले पत्ता लगाएको विद्युत र चुम्बकीय शक्तिको अन्तरसम्बन्धबाट आविस्कार भएका इलेक्ट्रिक मोटर र ट्रान्सफरमरले व्यावहारिक विज्ञानमा नयाँ फड्को मार्यो। थोमस इडिसन र निकोलस टेस्ला जस्ता बहुचर्चित आविष्कारक तथा इन्जिनियरहरुले विद्युतीय उर्जा उपयोग गर्ने विधिहरुको विकासमा योगदान गरे। जसले वैज्ञानिक युग विकासमा इन्नोभेटिभ छलांग मार्दै नयाँ गति लियो।        

हाम्रो वैज्ञानिक चिन्तनको जमिन

हाम्रा पुरातन सभ्यताका कैयौ सबल पक्षहरु ओझेलमा परेका होलान्। कारण, हाम्रोमा पुरातन ज्ञानलाई प्रश्न गर्ने, परिक्षणको कसीमा राख्ने र परिष्कृत गर्ने भन्दा पनि लिसो जस्तो टासिने चिन्तकहरु हाबी भए। प्रविधि विकासमा काम गर्नेहरु सामाजिक बहिस्करणमा पारिए। नैतिक शिक्षाका प्रवचकहरुको दबदबामा समाजको सृजनशीलतालाई भुत्ते भयो। जसमा राज्यले अप्रतक्ष्य सहयोगीको भूमिका खेल्यो। प्राकृतिक घटना तथा रहस्यहरुलाई दैविक शक्तिको लेप घसेर पुजा आराधाना गर्ने कामले प्रश्रय पायो। जस्तो कि पूर्वीय सभ्यतामा रहेको गणितको ज्ञानको आधार थाहा हुने सुर्य/चन्द्र ग्रहणको विशेष खगोलीय अवस्थालाई आजका दिन सम्म पनि अन्धविश्वाससग जोडिरहेका छौ। जन्म र कर्म भाग्यले निर्क्योल गर्छ भन्ने चिन्तन अझै हाबी छ। र्याडिकल परिवर्तन हुनुपर्ने कैयौ क्षेत्रहरुमा शासकले धार्मिक आडमा घिसिपिटी गरिरहे।

हाम्रो सभ्यतामा रहेको प्राकृतिक चिकित्साको वैज्ञानिककरण हुनै सकेन। जापानले समयको गतिलाई पक्रिदै पश्चिमा विज्ञानको कसिमा आफ्ना पुरातन पुजीलाई परिक्षण, परिष्कृत र व्यावसायिकरण गर्यो। जस्तो कि सन् २०१६मा चिकित्सा विधाको नोबेल पुरस्कार पाउने जापानी वैज्ञानिक योसिनोरी ओहासुमीले मानव शरीरमा हुने प्राकृतिक स्वभक्षिक प्रक्रिया (अटोपेगी) र यो सम्बन्धि जीनहरु बारे नयाँ ज्ञान पत्ता लगाए। आम मानिसमा प्रस्तुत गर्दा उपवाससग जोडेर व्याख्या गरे। तर विज्ञानमा खासै प्रगति नगरेका पुरातन सभ्यताका चिन्तकले यो ज्ञान त ५ हजार वर्ष थाहा थियो भन्दै गर्वको ढोल पिटे। सायद वैज्ञानिक ओहासुमी भन्दा बढी धार्मिक गुरुहरुले अटोपेगी ज्ञान बाडिरहेका छन्।

अपसोचको कुरा, हाम्रो वैज्ञानिक पुस्ता पनि विज्ञान सकिए पछि आध्यात्म शुरु हुन्छ भन्ने भ्रमको परिस्कृत ढोल पिट्न उद्दत देखिन्छ। पश्चिमा सभ्यतामा वैज्ञानिक चिन्तन हाबी भए सगै इन्नोभेसनमा छलांग मारेको वस्तुगत यथार्थतालाई कम्तिमा सचेत पुस्ताले मनन गर्न आवश्यक छ। वैज्ञानिक चेत तथा इन्नोभेसनको नर्सरी आफ्नै माटोमा मुर्झाउन समाजमा वैज्ञानिक चेतको उपभार ल्याउनै पर्छ।

पहिलो विश्वको इन्नोभेसन नर्सरी र हाम्रो जमिन

विश्व इन्नोभेसन सूचांक (जीआईआई)मा स्विट्जरल्याण्ड, स्वीडेन, अमेरिका, सिंगापुर र बेलायत उत्कृष्ट पाचमा पर्छन जो उच्च आय भएका मुलुक हुन्। एसियामा सिंगापुर, कोरिया, चीन, जापान, र इजरायल उत्कृष्ट पाचमा भित्र गर्दा सिगापुर ६१.२ अंक सहित “जीआईआई”मा एसियाली मुलुकमा प्रथम स्थानमा रहेकोछ। नेपाल भने १८.१ अंक सहित “जीआईआई”मा १०९औ स्थानमा सिमित छ। आर्थिक महाशक्ति भारतले ३९औ स्थानमा फड्को मार्दा, हामी अन्य सार्क देशहरु ८९औ-श्रीलंका, ९१औ- पाकिस्तान र १०६औ-बंगलादेश भन्दा पनि नाजुक छौ।

आर्थिक सूचांक नियाल्ने हो भने नोबेल पुरस्कार, इन्नोभेसन सूचांक र विद्यालय शिक्षाको रोड म्यापमा घनिष्ट सम्बन्ध रहेको पाइन्छ। नोबेल पुरस्कार तथ्यांक नियार्दा, विज्ञानमा नोबेल पुरस्कार पाउने मध्ये २७९ जना वैज्ञानिकहरु अमेरिकाका छन्। जुन कुल संख्याको ४३% हो। विज्ञानको मुल जग मध्येका बेलायत, जर्मन र फ्रान्सका क्रमस ९२, ७४ र ३९ वैज्ञानिकहरु पुरस्कृत भएकाछन्। एसियाको वैज्ञानिक हब जापानका २२ वैज्ञानिकहरुले विज्ञानमा नोबेल पुरस्कार पाएका छन् जुन विश्वको पाचौ ठुलो संख्या हो। विकसित देशहरुले प्रकृतिका नयाँ रहस्य खोज्दै इन्नोभेसनको नर्सरी हुर्काए। विद्यालय शिक्षालाई वैज्ञानिक चिन्तनको नर्सरीको रुपमा विकास गरेको पाइन्छ।  

यसको अनुकरनीय उदाहरण आर्थिक छलांग मारेका एसियाली मुलुकहरुका स्कुले पुस्ताले अन्तराष्ट्रिय विज्ञान ओलम्पियाड (आईएसओ)मा गरेको प्रगतिलाई मान्न सकिन्छ। वार्षिक रुपमा सय भन्दा बढी देशहरुबाट आन्तरिक प्रतिष्पर्धाबाट छानिएर आएका निश्चित स्कुले विद्यार्थीहरुले विज्ञानका विषयगत प्रश्नहरुको समाधान गर्ने अन्तराष्ट्रिय प्रतिष्पर्धा आयोजना गरिन्छ। “आईएसओ”मा चीन, दक्षिण कोरिया र भियतनाम उदयमान देशहरुले देखाइएको उत्कृष्टताको दबदबाले  विज्ञान शिक्षाको गुणस्तरको प्रतिबिम्बित गर्दछ।  

उदाहरणको लागि विज्ञान ओलाम्पियाड सबैभन्दा प्रतिष्ठित मानिने अन्तराष्ट्रिय गणित ओलम्पियाड (आईएमओ)मा २०२३ सम्म ३९ पटकको प्रतिष्पर्धामा चीनका १८५ जनाले विद्यार्थीहरुले स्वर्ण पदक जितेर पहिले स्थानमा छन् भने ५०-प्रतिष्पर्धामा अमेरिकाले १५१-स्वर्ण, ३०-प्रतिष्पर्धामा रसियाले १०६-स्वर्ण, ३७-प्रतिष्पर्धामा दक्षिण कोरियाले ९५-स्वर्ण जितेर उत्कृष्ट चार  स्थान ओगटेको छन्। चाख लाग्दो तथ्य ४८-प्रतिष्पर्धा गरेको उदाउदो मुलुक भियतनामले ६९-स्वर्ण जितेर विद्यालय शिक्षाको उत्कृष्टमा आठौ स्थानमा रहेकोछ। अर्को उल्लेखनीय कुरा के भने, “आईएमओ”का १५ प्रतिष्पर्धाहरुमा चीनका सबै प्रतिस्पर्धीहरुले स्वर्ण पदक जित्न सफल भएका छन्। लगभग चीनको बाटो पछ्याई रहेको कोरियाले तीन पटक सबै सहभागीहरुले स्वर्ण जितेका छन्। हालै सम्पन्न सन् २०२४ सालको “आईएमओ”को प्रतिष्पर्धामा सोधिएका ६वटै प्रश्नहरुको समाधान गरेर पूर्णाक ४२ ल्याएका चीनका विद्यार्थी सर्वोकृष्ट हुदा दुइ नेपाली विद्यार्थीहरुले ११ र ७ अंक ल्याएर सान्त्वना पुरस्कार सहित ४२५ र ४८७ स्थान हासिल गरेका थिए।  

त्यस्तै अर्को बहुप्रतिष्ठित अन्तराष्ट्रिय फिजिक्स ओलम्पियाड (आईफो)मा पनि १४६, ८८, ८२, ८० र ७८ स्वर्ण पदक जितेर चीन, कोरिया, रसिया, ताइवान र अमेरिका उत्कृष्ट पाचमा रहेका छन् भने अन्य एसियाली मुलुकहरु इन्डिया, सिंगापुर र भियतनामले ४९, ४९, ४२ वटा स्वर्ण पदक जितेर उत्कृष्ट १० भित्र परेका छन्। अपवादका कास्य पदक बाहेक सबै “आईएसओ”मा सान्त्वनामा सिमित नेपाल ठोस तयारी बिना सहभागी भइरहेकोछ।

अन्य देशहरुले मिसनका साथ नयाँ पुस्तालाई रचनात्मक सिकाईमा केन्द्रित गरेका छन्। इन्नोभेसनको नर्सरीमा मलजल गरिरहेका छन्। नेपालको सन्दर्भमा रचनात्मक सिकाईको कमि मात्र होइन प्रभावकारी तयारीमा पनि चुकेकाछौ। दुखद पक्ष, देशबाट छानिएका सम्बन्धित विषयका उत्कृष्ट विद्यार्थीहरु अन्तराष्ट्रिय प्रतिष्पर्धामा लगातार पछि पर्दा पनि सुधारको लागि सरकारी वा निजि क्षेत्रबाट ठोस पहल गर्ने चेत खुलेको छैन्।       

विश्वको इन्नोभेसन नर्सरी र गोर्खे अवस्था सुधारको रोडम्याप

इन्नोभेसनको नर्सरीको लागि विद्यालय शिक्षाको नयाँ मोडेल आवश्यक छ। सरकारी स्कुलको हरिबिजोक त छ नै। कहलिएका बुढानिलकण्ठ, वनस्थली, गण्डकी लगायतका चर्चित स्कुलहरु पनि गुणस्तरको ढोल पिट्नमा सिमित छन्। विज्ञान ओलम्पियडको प्रगतिलाई एक मापदण्ड मान्ने हो भने कोरिया तथा भियतनामको परिस्कृत मोडेल अबलम्बन गर्न सकिन्छ।

कोरियाले “आईएसओ”मा पाएको अभुतपुर्व सफलताबारे अन्तरक्रिया गर्दा मेरा कोरियन सहपाठी डा. सोंगयोंग किमले कोरियाको विशेष रोडम्यापले सम्भव भएको बताएका थिए। कोरियाले देश भरिका अब्बल विद्यार्थीहरुलाई छान्नेर विशेष स्कुलहरुमा पढ़ाउने व्यवस्था गरेको रहेछ। यस्ता विद्यार्थीहरुलाई विशिष्ट शिक्षकहरुले पढाउने मात्र होइन, विश्वविद्यालयसगको सहकार्यमा विषय विज्ञ प्राध्यापकको सुपरिभेक्षणमा विशेष कक्षा लिने व्यवस्था रहेछ। विद्यावारिधी गर्दै गर्दा डा. किमले पनि सप्तान्तमा यस्ता गिफ्टेड विद्यार्थीहरुलाई भौतिक शास्त्रका प्रयोगात्मक कक्षाहरु लिने गर्दा रहेछन्। कोरियाको यो मोडेलले छोटो समयमा “आईएसओ” प्रतिष्पर्धामा विश्व उत्कृष्ट बन्न सफल भयो।  

भियतनामको प्रगतिको कथा पनि अनुकरणीय छ। सप्तान्तको एक भेटमा हाल भियतनामको विविमा प्राध्यापनरत मेरा सहपाठी डा. गो ह्युन चिएनले “आईएसओ”मा भियतनामको सफलता बारे केही मननीय तथ्यहरु बताए। पछिल्ला दशकमा स्कुल शिक्षामा गुणात्मक फड्को भियतनामले “आईएसओ”लाई ध्यानमा राखेर कोरिया मोडेल अपनाएको मात्र होइन नियमित अन्तरदेशीय प्रतिष्पर्धा पनि गर्दो रहेछ।

जापानले पनि विभिन्न नगरहरुमा विज्ञान केन्द्रित विशेष विद्यालय स्थापना गरेकोछ। मेरा जापानी मित्र डा. कोइचिरो उतोका अनुसार, जापानमा टेक कम्पनीहरुले हाइस्कुलका विद्यार्थी लक्षित विज्ञानका समस्या समाधान गर्ने विषयगत प्रतिष्पर्धा गराउने रहेछन्। यस्ता प्रतिष्पर्धाहरु “आईएसओ” तयारीको नियमित पाटो जस्तै बनेका रहेछन्।       

हाम्रो सन्दर्भमा भने सन् २०२३मा टोक्योमा भएको फिजिक्स ओलम्पियाडमा विद्यार्थीहरु लिएर आउनु भएका मेरो गुरु भौतिकशास्त्रका प्राध्यापक डा. हरिशंकर मल्लिकसग नेपालको अवस्था बुझ्ने मौका पाएको थिए। हाम्रोमा विश्वविद्यालयका विषयगत समाजमा आवद्द प्राध्यापकहरुको स्वयंसेवी पहलले “आईएसओ”को तयारी गर्नु पर्ने अवस्था रहेछ। “आईएसओ” मिसन हुनु पर्नेमा राज्यले बेवास्था गरेकोछ। “आईएसओ” शैक्षिक गुणस्तरको अन्तराष्ट्रिय ऐना पनि भएकाले यसको उत्कृष्टता देशको लक्ष्य हुनुपर्छ।

अहिलेको गोर्खे तरिकाले वैज्ञानिक युगको सिल्क रोडलाई आफ्नो भूगोलमा जोड्ने पुस्ता हुर्कदैन्। कुम्भकर्ण सरकारलाई ब्युझाउनै पर्छ। राज्यले विशेष संयन्त्रबाट गिफ्टेड विद्यार्थीहरु छानेर कम्तिमा एक प्रदेशमा कम्तिमा एउटा विशेष शिक्षालय खोल्नु पर्छ। उदयमान मुलुकको परिस्कृत नेपाली मोडेलमा विषय विज्ञ प्राध्यापकहरुलाई थप सुविधा सहित विशेष विद्यालयहरुमा आंशिक कक्षाहरुको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

हाम्रो विद्यालय संरचनामा विशेष व्यवस्था गरेर वैज्ञानिक चिन्तनको जग निर्माण गर्न सरकारले टास्क फोर्स बनाएर काम गर्नुपर्छ। अर्थ व्यवस्थापनको लागि अमुक पार्टीको प्रवर्दनका उल्झिएका व्यावसायिक घरानाहरुलाई इन्नोभेसनको नर्सरी निर्माणमा जोड्न संचार तथा नागरिक समाजले अभियान चलाओस्। विद्यालय शिक्षाको गुणात्मक आवर्तन गर्न सरकारले ओठे निर्देशन होइन, ठोस कार्यादेशको टिप्पणी उठाओस्।

(खड्का (twitter @Dhrubakhadka99, भौतिक विज्ञानका अनुसन्धानकर्ता हुन् )

This was published on 2024/10/30 @NayaPatrika National daily इन्नोभेसनको नर्सरी’ जगाउने कसरी?